सुन्दरी र समाजसेवा

तनहुँ, वैशाख ६ - अनेक नाउँका ब्युटी कन्टेस्टमा सहभागी भएका अनेक सुन्दरीहरू प्रतियोगिता सकिएलगत्तै कहाँ हराउँछन्, पत्तो हुन्न । उपाधि जिते के-के न गर्छु भन्नेहरूको पनि अनुहार त्यति देख्न पाइन्न । 

गत वर्षको 'मिस मगर' का प्रतियोगीहरू एउटा राम्रो थालनी गरेका छन् । २० सुन्दरीहरू संगठित भएका छन्, आपतवपत्मा परेकाहरूलाई सघाउन । 'हाम्रो सानो प्रयासले कसैलाई राम्रो हुन सक्छ कि भनेर चैत तेस्रो साता संगठित भएका हौं,' समूहकी अध्यक्ष तथा मिस मगर २०११ की फस्ट रनर अप सुशीला थापामगरले भनिन्, 'प्रतिगोगितामा भाग लिँदा सिकेको सेवा भावबारे तालिमलाई व्यवहारमा उतार्न पनि एक जुट भएका हौं ।'

उनीहरूले मृगौला प्रत्यारोपण गर्न आर्थिक अभाव झेलेका घाँसीकुवाका ३९ वषर्ीय कुवीर आलेमगरलाई सहयोग जुटाउन घरदैलो र सांस्कृतिक कार्यक्रम गरिसकेका छन् । ४६ हजार रुपैयाँ जुटाइसकेका छन् ।

सुशीलाले भनिन्, 'हाम्रो अभियानलाई सबैले साथ दिनुभएको छ ।' उनले वातावरण, मानव स्वास्थ्य, लागूपदार्थ दुव्र्यसनको क्षेत्रमा समेत काम गर्ने उनीहरूको योजना छ ।

'मिस मगर तनहुँ' की विजेता तथा संगठनकी कोषाध्यक्ष सारा रानामगरले विभिन्न क्लब, व्यास नगरपालिका र जिविसबाट समेत सकारात्मक प्रतिक्रिया पाएको बताइन् ।  

राष्ट्रिय लोकदोहरी प्रतिष्ठानका निवर्तमान अध्यक्ष दुर्गा रायमाझीले समेत उनीहरूको अभियानको प्रशंसा गरे । तीन दिनअघिको कार्यक्रममा सहभागी भएका उनले भने, 'मगर सुन्दरीहरूले जस्तै समाजका सबैले एक अर्काप्रति सहयोग भाव राख्न सके कोही दुःखी हुने थिएनन् ।'

मगर भाषाका स्रष्टा यमबहादुर आलेमगरले मगर युवतीहरूको यो अभियानले नयाँ पुस्तालाई सही काममा लाग्न प्रेरित गर्ने औंल्याए । 'समाज सेवामा हामी पनि सक्रिय हुन्छौं भनेर उनीहरू भेला भए,' उनले भने, 'मिस मगरहरूको ऊर्जा र सहयोगी सोच देखेर हामीलाई समेत हौसला मिलेको छ ।' सुन्दरीहरूका हेल्पिङ ह्यान्डस्ले अरू धेरैलाई उत्साह देलान् ।

मिस इ कलेज २०११ !

मिस इ कलेज २०११ दिक्षा श्रेष्ठ (बिचमा) फास्ट रनर अप एलिना मुल्मी (बाँया) र सेकेन्ड रनर अप नमिता गुरुङ (दाँया) फोटो: प्रदिप राज वन्त

अलैंची खेती !

नेपालको पूर्वी जिल्लाहरु इलाम, ताप्लेजुङमा हुने अलैंची खेतीलाई गोरखाको हंसपुरमा पनि व्यावसायिक रुपमा खेती गर्ने कार्य थालनी गरिएको छ। फोटो: राजेन्द्र न्यौपाने

बिजयोत्सब !

विश्वकप क्रिकेटमा श्रीलन्कालाइ हराएपछि इन्डियाका खेलाडीहरु खुशीयाली  मनाउदै  । फोटो: एपी

सयौ थुंगा फूलका हामी ...

गोरखाको उत्तरी क्षेत्रमा अबस्थित  प्रभात माध्यमिक बिद्यालयका बिद्यार्थीहरु राष्ट्रिय गान गाउदै फोटो: लर्निंग प्ल्यानेट 

मिस नेपाल होइन, मिस कलेज !

यही चैत २५ गते हुन लागेको 'मिस इ कजेल-२०११'को प्रशिक्षणमा सहभागी  युवतीहरु   फोटो: प्रदिप राज वन्त

शिलिचुङ चुचुरोको फेदमा रहेको साल्पापोखरी !

भोजपुरको दोभाने गाबिस स्थित  शिलिचुङ  चुचुरोको फेदमा रहेको साल्पापोखरी । जहाँ आगामी बैशाख ५, ६ र ७   महोत्सब हुँदैछ।फोटो: रविन राचलिका

सुनखानी होइन नुनखानी !

मुस्ताङ जिल्लाको छुसाङ गाविसमा पर्ने नर्साङ खोलाको किनारमा अलपत्र अबस्थामा रहेको नुनखानी फोटो: चन्द्रश्वर बस्ताकोटी 

बहुलवाद र बहुदलीयता

मोहन वैद्य ‘किरण’

मूल्याङ्कनले उपयुक्त बेलामा बहुलवादमाथि सार्थक बहस गराएको छ । एकथरि साथीहरु बहुलवादलाई संविधानमै समावेश गर्नुपर्छ भनेर आइरहनु भएको छ । हामी त्यसको दृढ विपक्षमा छौं छौं  ! यसबारे मैले आफ्ना पूर्वप्रकाशित रचनाहरुमा स्पष्ट पारेको छु तर यस प्रकारको बहस हुन सकेको थिएन । त्यसैले गर्दा म यो बहसको सुरुवात बहुलवाद भनेको के हो भन्ने कुराबाटै सुरु गर्न चाहान्छु ।

बहुलवाद के हो ?

बहुलवाद भनेको विश्वको उत्पत्तिको क्षेत्रमा बहुतत्वलाई प्राथमिकता दिने सिद्धान्त हो । यसले विश्वको उत्पात्ति र विकास एउटै तत्ववाट होइन्, बहुतत्वबाट भएको मान्यता राख्छ । बहुलवादले सामाजिक जीवन र चिन्तनका विविध क्षेत्रमा बहुलताको पक्षपोषण गर्दछ । बहुलवाद प्राचीन भारतीय दर्शनका साथै प्राचीन युनानी दर्शनमा पनि पाइन्छ । भारतीय जैन दर्शनमा अनेकान्तवादको जुन सिद्धान्त छ, त्यो बहुलवाद नै हो ।

प्रारम्भिक भौतिवादमा पनि पृथ्वी, जल, तज, हावा वा परामाणुहरु जस्ता विभिन्न भौतिक तत्वहरुबाट संसार बन्यो भन्ने सिद्धान्तमा बहुलवादको केही लक्षणहरु पाइन्छन् । त्यस्तै, प्रारम्भीक आदर्शवादमा बहु–ईश्वरको चर्चा चगरिएको पाइन्छ । यो प्राचीनकालीन बहुलवादको कुरा भयो । आधुनिक कालमा भने बहुलवादको जन्म सर्वप्रथम जर्मनीमा भएको पाइन्छ ।

सत्रौं शताब्दीको अन्त्य र १८ औ. शताब्दीको प्रारम्भतिरका जर्मन बुद्धिवादी दर्शनिक लाइबनित्जले संसार चेलनामय बहुतत्व (monads) बाट बनेको छ भनेका थिए । पछि आए। बहुलवादी दर्शनलाई विकसीत गर्ने काम अमेरिकी व्यवहारवादी दार्शनिक विलिमय जेम्सले गरेका छन् । बीसौं शताब्दीको सुरुमा उनले यो विश्व एकरुप (universe) हैन, बहुरुप (multivers) छ भने। पछिल्लो समयमा बहुलावादी दर्शन इङ्ल्याडलगायत विश्वका विभिन्न देशमा फैलियौं र यसलाई बहुलवादी राजनीति व्यवस्थाको दार्शनिक आधारका रुपमा स्थापित गर्ने काम भयो । युरो–कम्युनिज्मको धाराले संसदीय व्यवस्था र बहुलवादलाई स्वीकार गरयो । अन्ततः बहुलवाद उत्तर आधुनिकतावादी दर्शनको प्रमुख आधारशीला बन्न पुग्यो । हाम्रो नेपालमा पनि ठ्याक्कै त्यही–कम्युनिज्म हुदै एमालेले बहुलवादलाई अङ्गीकार गरयो र उत्तरआधुनिकतावादको प्रवेशसँगै यहाँ पनि बहुलवाद बहसको विषय बन्न गएको छ । बहुलवादको दार्शनिक पक्ष बहुलवादको दार्शनिक पक्षको कुरा गुर्नअघि हामीले दर्शनका तीन प्रमुख धाराबारे पनि चर्चा गर्नु आवश्यक छ, ती हुन्–

अद्धैतवाद (monism), द्धैतवाद(dualism) र बहुलवाद(pluralsiam) । अद्धैतवाद दुई प्रकारका छन् । आदर्शवादी र द्धन्द्धात्मक भौतिकवादी । हरेक दर्शनका विभिन्न पाटा वा क्षेत्र हुन्छन्, जस्तै तत्वमीमांमा, ज्ञानमीमांमा, आभारमीमांमा आदि । तत्वमीमांमाले यो संसारको सृष्टि गर्ने तत्व एउटै छ कि धेरै भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दछ ।

संसारको सृष्टि गर्ने तत्व एउटै छ भन्ने दर्शन सामान्यतया अद्धैतवाद हो तर त्यो एउटै तत्व परचेतना, परमेश्वर वा चेतना हो भनेर मानियो भने त्यो आदर्शवादी अद्धैतावाद भयो । त्यो तत्व एउटै छ तर त्यो परमेश्वर वा चेतना होइन, भौतिक तत्व हो भनेर मानियो भने त्यो भौतिकवादी वा द्धन्द्धात्मक भौतिवादी अद्धैतवाद हो । यी दुवै अद्धैतवादभित्र पर्छन् । फरक के छ भने एउटाले अलौकिक शक्तिलाई मान्दछ, अर्कोले भौतिक शक्तिलाई मान्दछ, । यो धेरै ठेलो भिन्नता हो । यसैगरी द्धैतबादले पदार्थ र चेतना दुवैलाइृ समानान्तर रुपमा प्राथमिक तत्व मान्दछ । बहुलवाद त्यो हो जसले बहुततवलाई प्राथकिम दर्जामा राख्दछ । तत्वदर्शनकै क्षेत्रमा बहुलवादीहरु भने विभिन्न किसिमका तत्वहरुले यो संसारको सृष्टि भयो भन्ने विश्वास गर्दछन् । यस सन्दर्भमा कसैले बहुदेवता, बहुचेतना कसैले परमाणु बहुलता र कसैले पृथ्वी, जल , तेल, वायु आकाश आदि बहुतत्वलाई प्रथामिक स्थानमा राख्ने गर्दछन् । तत्वदर्शनका क्षेत्रमा बहुलवादीहरु भौतिवादी, आदर्शवादी र तटस्थतावादी तीनै प्रकारका रहेका छन् । यो संसारको उत्पत्ती र विकासका लागि प्राथमिक तत्व चेतना वा पदार्थमध्ये कुन हो ? यो प्रश्नको जवाफमा आदर्शवादले चेता र भौतिकवादीले पदार्थलाई प्रस्तुत गर्दछ । यो स्थितीमा बहुलवादीले उक्कने ठाउँ नै पाउँदैन् । यो स्थितीमा बहुलवादीहरु तटस्थातावादी बन्दछन् । र अन्ततः ती आदर्शवादको भासमा फँस्न पुग्दछन् ।

बहुलवादहरु एकातिर आदर्शवादी तथा भौतिवादी दुवै प्रकारको अद्धैतवादको विरोध गर्दै संसारमा बहुलता व्यास्त छ भन्दछन् भने अर्कोतिर त्यसप्रकारको बहुलतालाई एकरुपतामा जोड्नका लागि इश्वरको पनि खोजि गर्दछन् । यो बहुलवादीहरुमा विद्यमान आफ्नो तर्कलाई आफैं खण्डन गर्ने वितण्डतावादी चिन्तन हो । ज्ञानमीमांसाको क्षत्रेमा पनि बहुलवादीहरुले सत्यको बहुलता स्विकार्छन् । आदर्शवादीहरु सत्य सदाका लागि निरपेक्ष, अपरिवर्तनीय र एउटै हुन्छ भन्छन् । द्धन्द्धात्मक भौतिकवादीहरु एकातिर सत्यलाई मूर्त तथा समग्र रुपम ग्रहण गर्दछन् । भने अर्कोतिर सापेक्ष एवम् निरपेक्ष हुने कुरा मान्दछन् तर बहुलवादीहरुका दृष्टिमा सत्य बहुल नै हुनछ । उनीहरु सत्यलाई उपयोगीतावादी कोणबाट हेर्दटन् । त्यसअनुसार सत्य हरेक व्यक्तिका हित र सफलतासँग जोडिएको बहुविध प्रकारका हुने गर्दछन् । उनीहरु सामाजिक व्यावहारलाई सत्यको कसौटी मान्दैनन् ।

आचारमीमांसाको क्षेत्रमा बहुलवाद भनेको चरम व्यक्तिवाद र उपभोक्तावाद हो । यसले के कुरा मान्दछ, भने हरेक समाजमा मानिस प्रकृतिजगत्का परमाणुजस्तै हुन् यी एकदम स्वतन्त्र र यी एकअर्काबाट पृथक हुन्छन् । व्यक्तिका स्वार्थलाई ने सवै भन्दा माथि राख्ने व्यक्तिवाद नै आचारका क्षेत्रमा बहुलवाद हो यसले समाजलाई निषेध गर्दै निजी हित, अभिरुचि र आचरणमा आधारित बहुमूल्य प्राणालीको पक्षपोषण गर्दछन् । समाजको हितलाई प्राथमिकतामा राख्ने सिद्धान्त समाजवाद हो । राजनीति क्षेत्रमा आखर्शवाद वा एकमनावादखले एकदमै तानाशाही र एकाधिकारवादी शासनसत्ताको सिद्धान्त मान्दछ । त्यो भनेको सामन्तवादी सिद्धान्त निरङ्कुश राजतन्त्र, सैनिक अधिनायकतन्त्र वा फासिवाद हो । बहुलवादले पूँजीवादी वर्गका हक, हित, स्वार्थ र स्वतन्त्रतालाई अत्यन्तै निरपेक्ष् रुपमा प्रस्तुत गर्दछ ।

बहुलवादको राजनीतिक आदर्श संसदीय बहुदलीय व्यवस्था हो । यसको आदर्श संसदिय बहुदलीय व्यवस्था हो । यसको विपरीत द्धन्द्धात्मक भौतिकवादी वा माक्र्सवादीहरुको राजनीति आदश भनेको वैज्ञानिक समाजवाद हो । जसले व्यक्ति होइन् , समाजलाई सर्वोपरि मान्छ र व्यक्ति होइन, समाजलाई सर्वोपरि मान्दछ र व्यक्तिका हितलाई समाजको हितको मातहतमा राख्दछ त बहुलवादीहरु समाजको हितलाई प्रथाकिमा राख्न चाहँदैनन् । उनीहरु व्यक्तिका हित र स्वार्थलाई नै प्रथामिकमा राख्छन् । यसरी राजनीतिक दर्शनको क्षेत्रमा पनि तीनैथरी दर्शनका आ–आफ्नै आदर्श शासनप्रणली ऐतिहासिक रुपमा विकसित भएका छन् । बहुलवादलाई हामीले रुप र सारमा हेर्न सक्छौं । सामन्तवादबाट पूँजीवादमा प्रवेश गर्दा जुन प्रगतिशिल भूमिका पुँजीवादीले खेलेका थियो, साम्राज्यवादमा फड्को हानेपछि पूँजीवादी हो , जसको चरम राजनीतिक रुप भनेको फासिवाद हो । फासिवादमा पतन भएपछि त्यो आफैंले पुर्पक्ष गर्दै  आएको बहुलवादलाई छाड.र एकमनावादमा पुग्दछ । साम्राज्यवादको अर्को विशेषता के पनि हो भने त्यसले शब्दमा उदारता, प्रजातन्त्र वा बहुलवादको पुर्पक्ष गर्दछ र कर्ममा चाहिँ चरम तानाशाहीको अभ्यासमा लाग्दछ । बहुलवादीहरुले रुपमा स्वतन्त्रताको कुरा गरे पनि सारमा पूरै तानाशाही लादेन् काम गर्दछन् । आफ्नो वर्गका लागि बहुलता र स्वतन्त्रता तर अर्को वर्गका लागि तानाशाही उनीहरुको चरित्र हुन्छ ।

दर्शनलाई पद्धति र विधिका हिसावले पनि हेर्नु जरुरी हुन्छ । आदर्शवाद, बहुलवाद र द्धन्द्धात्कम भौतिकवादका आ–आफ्ना विधि वा पद्धति हुन्छन् । आखर्शवादीहरुको एउटा ठुलो हिस्सा एकमनावादी वा अधिभूतवादी रहेको छ । उनीहरुले विपरित तत्वहरुलार्इ स्विकार्दैनन् । विपरित तत्वहरुका बीचमा सङ्घर्ष हुन्छ । भन्ने यर्थाथलाई पनि उनीहरुले अस्वीकार गर्छन् । उनीहरु जहाँसुकै एकतैएकता हुन्छ विरोधै हुदैन् भन्दर्छन् । दार्शनिक क्षेत्रमा विपरीत त्त्वहबरको अस्तित्व अस्वीकार गर्नेहरुलार्इ एकमनावादी भन्ने गरिनछ । बहुलवादले चाहीँ विपरीतहरुलाई त स्वीकार गर्दैन । बहुलवादीहरुका खृष्टिमा संसार बहुलैबहुल तथा विविधतैविधितामा आधारित हुन्छ । द्धन्द्धात्मक भौतिवादीहरु चाहीँ विपरीतहरुको एकत्वको मान्यतालाई स्वीकार गर्दछन् । तदनुसार विपरीतहरुको एकत्व भनेको एकता–सङ्घर्ष –रुपान्तर अर्थात नयाँ आधारमा नयाँ एकता हो। यहि पद्धतिको क्षेत्रमा  नैथरि दर्शनका तीन प्रकारका मान्यता देखापर्दछन् । बहुलवादको दार्शनिक मान्यता मूलतः मानसिक वा भौतिक अणु, परमाणु र कणहरुको बहुलतामा आधारित रहिआएको छ । उनीहरुको दृष्टिमा प्रत्येक अणु, परमाणु वा कणहरु निरपेक्ष रुपमा स्वतनत्र छन् र तिनैबाट संसार बनेको छ । उनीहरुको भनाइमा ती परमनणुहरुका बीच आङ्गिक एकता छैन । उनीहरुको यो सोच केवल विश्लेषणमा आभारित छ, संश्लेषणमा होइन । द्वन्द्वात्मक भौतिकवादले यो साचलाई पूरै परास्त गरेको छ ।

दर्शनको वैज्ञानिक विधि विश्लेषण मात्र होइन । द्वन्द्वात्मक एकत्वमा आधारित रहेको छ । बहुलवादले केवल विश्लेषण मात्रलाई पड्कने र संश्लेषणलाई परित्याग गर्ने गर्छ । यो अवैज्ञानिक तथा अधिभूतवादी चिन्तन हो । द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको विपरीतहरको एकत्वको नियम विश्वको सार्वभौम नियम हो । यो विश्व देश र कालमा अवस्थित गतिशील पदार्थहरको समग्रहतामा आधारित छ । गतिशील पदार्थहरुका बीच एकता र सङ्द्धर्ष दुवै हुन्छ । लेनिनको भनाइअनुसार देश र कालमा अवस्थित पदार्थका विद्यमान गति भनेको अविच्छिन्नता (countinuity) र विच्छिन्नता (discontinuity) को एकता हो । गति भनेको अन्तविरोध हो र अन्तविरोधको एकता हो । यसरी हेर्दा अणु, परमाणु वा कणहरु गतिशील पदार्थका विविध रुप हुन् र ती परस्पर अन्योन्याश्रित रहेका हुन्छन् । विज्ञानले बहुलवाद होइन, द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई साथ दिंदै आएको छ । यद्यपि कतिपय अवस्थामा बहुलवादीहरु विज्ञानलाई पनि आफ्नो पक्षमा उपयोग गर्ने कोसिस गर्दछन् । त्यो सदाका लागि सम्भव हुँदैन ।

भौतिक विज्ञानको क्षेत्रमा जब क्वान्टम सिद्धान्तको जन्म भयो र त्यसले प्रारम्भमा सबै चीज टुक्राटुक्रा अर्थात विभिन्न कणहरुमा विभाजित हुने कुरा बतायो, त्यो बेला बहुलवादीहरु अत्यन्तै खुसी भए । यसै गरी जब विज्ञानमा अनिश्चितताको सिद्धान्त विकसित भयो, त्यो बेला उनीहरुले अनिवार्यताको विरोधमा आकस्मिकताको पक्षपोषण गर्न थाले । परन्तु जब क्वान्टम यान्त्रिकीको थप विकास भयो, त्यो बेला के कुरा स्पष्ट भयो भने सूक्ष्म वस्तुहरु केवल कणहरु मात्रै होइन, कण र तरङ्गको द्वन्द्वात्मक सम्बन्धमा आधारित हुन्छन् । क्वान्टल यान्त्रिकीमा कण र तरङ्गको द्वन्द्वात्मक एकरुपताको अध्ययन गरिन्छ । त्यसले बहुलवाद होइन, भौतिकवादी द्वन्द्ववादको पुष्टि गर्दछ । वैज्ञानिक आइन्स्टाइनले एकीकृत क्षेत्रको सिद्धान्त (Unified Field Theory) प्रतिपादन गरे । यो सिद्धान्तमा उनले बहुलता हैन, एकरुपताको मान्यता प्रस्तुत गरेका छन् । सारा ब्रह्माणमा तारा, ग्रह, नक्षत्रसहित जुन अनेकौं पिण्डहरु छन्, ती आकर्षण र विकर्षणको द्वन्द्वात्मक मान्यताअनुरुप परस्पर अन्योन्याश्रित रहेका हुन्छन् ।

आखिर संसारको विविधतालाई आपसका एकरुपताले जोड्नैपर्छ । त्यसरी जोडिएन भने सारा दुनियाँ तथा ब्रह्माण्डमा भद्रगोल पैदा हुन्छ । के यो संसार हरेक वस्तु विच्छिन्न प्रवाहमय अर्थात् कण–तरङ्गमय छ । त्यो भनेको आकर्षण र विकर्षणको द्वन्द्वात्मक एकत्वको मान्यता हो । यसैगरी रसायनशास्त्रमा परमाणुहरुका बीचमा वियाजन र संयोजनको अध्ययन गरिन्छ । यो अध्ययनले पनि बहुलवादको खण्डन र द्वन्द्वात्मक भौतिकवादको पुष्टि गर्दछ ।

संविधानमा बहुलवाद किन नराख्ने ?

अहिले हामी संविधानसभामार्फत नयाँ संविधान निर्माणको क्रममा छौं । यतिबेला संबिधानमै ‘बहुलबाद’ शब्द राख्ने कि नराख्ने भन्ने छल्फल पनि चलिरहेको छ हाम्रो पार्टी एकीकृत नेकपा (माओबादी) ले संबिधानमा ‘बहुलवाद’ राख्न नमानेका कारण यो पार्टी बहुदलीय व्यवस्था, स्वतन्त्रता, लोकतन्त्र आदिका पक्षमा नै छैन भन्ने हिसावले गलत प्रचार पनि गरिएको छ । यसबारे स्पष्ट हुन जरुरी छ । अहिले हामी जुन संविधन बनाउन गइरहेका छौं, त्यो यथास्थितिवादी वा संसद्वादी संविधान होइन ।

अहिले हामीले बनाउन चाहेको संविधान जनताको सङ्घीय गणतन्त्रमा आधारित अग्रगामी एजम् प्रगतिशील संविधान हो । यस्तो संविधानमा सारमा वर्गीय, जातीय, क्षेत्रीय, लैङ्गिक तथा जातव्यवस्थामा आधारित सबै समस्याको समाधान गरिन्छ । यहाँ यसप्रकारका सबै तह, तप्का तथा समुदायका जाताका आस्था र दृष्टिकोणलाई समेटिने काम हुन्छ । यो संविधान कुनै अतीतमुखी शक्ति र त्यसको दर्शनप्रति प्रतिबद्ध रहन सक्त्तैन । यो सबे सामन्तवाद–साम्राज्यवाद विरोधी शक्तिहरुको साझा अभिलेख हुनुपर्छ । त्यसमा कुनै एक पक्ष तथा वर्गको दर्शनलाई राख्ने र अर्को पक्षको दर्शालाई निषेध गर्नु ठीक हुँदैन । अहिले हामीकहाँ दुईथरि मान्यता र दर्शन मान्ने पक्ष छन्–एउटा, बहुदलीय संसदीय व्यवस्था मान्नेहरु छन्, जसले आफ्नो आस्था तथा आदर्शबमोजिम संविधानमै बहुलवाद राख्न चाहान्छने र दास्रो, द्वन्द्वात्मक ऐतिहासिक भौतिकवाद मान्नेहरु छन्, जसले संविधानमा बहुलवादलाई राख्न चाहँदैनन् ।

बहुलवाद एउटा दर्शन हो भन्ने माथि नै चर्चा गरिसकियो । अहिले हामीले के भोका छौं भने संविधानमा कसैका दर्शनलाई नराखौं । हामी बहुलवाद मान्दैनौं, हाम्रो दर्शन द्वन्द्वात्मक ऐतिहासिक भौतिकवाद हो । प्रश्न उठ्न सक्छ–संविधानमा द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शनलाई पनि किन नराख्ने त ? हामीले त अरु दलले जस्तो द्वन्द्वात्मक तथा ऐतिहासिक भौतिकवादीलाई संविधानमै राख्नुपर्छ भने र दाबी गरेका छैनौं । हाम्रो भनाइ संविधानमा कसैको पनि धर्म, दर्शन वा आस्थालाई नराखौं, सम्बन्धित सबैका साझा कुरा मात्रै राखौं भन्ने हो । आस्थाका सवालमा सम्बन्धित सबैलाई स्वतन्त्रता दिनुपर्छ । संविधानको तर्क पनि वैचारिक आस्थामा हस्तक्षेप पनि नपुयाउने भनेको हो । बहुलवाद मान्नुपर्छ भनेर संविधानमा राख्दा बहुलवाद नमान्नेको स्वतन्त्रतामा हस्तक्षेप हुन्छ र हामीले संविधानमा ‘बहुलबाद’ राख्न नमान्नुको प्रमुख कारण यही हो । साथै, बहुलवाद कुनै नयाँ र विज्ञानसम्त दर्शन पनि हाइन । अर्कोतिर, बहुलवाद नमानेकै कारण माओवादीहरु बहुदलीय व्यवस्था पनि मान्दैनन् भन्ने आरोप पनि लगाइने गरेको छ । हामी बहुदलीय व्ववस्था मान्दछौं । बहुदलीय व्यवस्था मान्नुको अर्थ बहुलवादीलाई नै मान्नुपर्छ भन्ने हुँदैन । हामीहरुको बीच फरकफरक दार्शनिक मान्यता छन् । नेपाली काङ्ग्रेस तथा एमालेहरु बहुलवादी दर्शनमा आधारित बहुदलीयता मान्दछन्, हामीहरु द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शनद्वारा आलोकित बहुदलीय व्यवस्था मान्छौं ।

तसर्थ, हामीले जनताको साझा संविधान बनाऔं भनेका हौं । उनीहरु संसदीय व्यवस्था मान्नुपर्छ भन्छन्, हामी संसदीय व्यवस्था मान्दैनौं । सबैले संसदीय बहुदलीय व्यवस्था मान्छ भने त्यस्तो अवस्थामा पो बहुलवादलाई संविधानमा राख्नु ठिक हुन्छ त । अहिले त त्यस्तो स्थिति होइन । संविधानसभामा बहुलवादी र द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दुबैथरि को उपस्थिति भएकाले हामीले जनताको साझा संविधान बनाएर जानु नै उपयक्त हुन्छ भनेका हौं । संविधानमा ‘बहुलवाद’ राखियो भने त्यो हामी मान्दैनौं । हामी ‘द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद’ राख्न दबाबमा ‘बहुलवाद’ स्विकार्ने पक्षमा पनि छैनौं बहुलवादकै सन्दर्भमा नेपाली राजनीतिमा अर्को एउटा भ्रम पनि छ । त्यो भ्रम भनेको नेकपा (एमाले) कम्युनिष्ट भएरै पनि बहुलवादको पक्षमा छ तर माओवादीले मात्रै किन विरोध गरेको भन्ने हो । मैले माथि युरो–कम्युनिज्मका बारेमा कुरा गरेको थिएँ । युरो–कम्यनिज्मले संसदीय व्यस्थालाई मानेका छ । त्यसले बहुलवाद र बहुदलीय व्यवस्थालाई स्विकारेको छ । एमाले त्यही युरो–कम्युनिज्मको नेपाली सन्तान मात्रै हो, द्वन्द्वात्मक भौतिकवादलाई मान्ने कम्युनिष्ट पार्टीले होइन । क्रान्तिकारी कम्युनिष्ट पार्टीले आफ्नो मार्गदर्शक सिदान्त बहुवाद हो भनेको अहिलेसम्म कहींकतै पनि देखिँदैन । मैले त माधवजी (माधव नेपाल) सँग पनि कुरा गरेँ, बहुलवाद के हो भन्नेबारे व्यवहारिक रुपमा बहस गर्नु पनि भों । एकैसाथ द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद र बहुलवाद मान्ने कुरा दुनियाँमा कहीं हुन्छ ? यी मिल्दै नमिल्ने फरक दर्शन हुन्, आकाश र पातालको फरक छ यिनमा । यसर्थ, आफूलाई कम्युनिष्ट पार्टीको दाबी गरे पनि सिदान्ततः एमाले कम्युनिष्ट पार्टी नै हैन । बहुलवाद मानेकै कारणले पनि यसै कुराको पुष्टि हुन्छ ।

बहुदलीय व्यवस्था मान्नुपर्छ भन्नुको अर्थ बहुलवाद र संसद्वाद दुवैलाई मान्नुपर्छ भनेको होइन । यदि कुरा त्यही नै हो भने त्यो एकैसाथ यथास्थितिवादी र रुढीवादी चिन्तन हो । यो चिन्तनले लोकतन्त्रलाई सदाका लागि स्थिर मान्दछ । त्यसले लोकतन्त्रलाई नयाँ ढङ्गले विकसित तुल्याउन चाहेका छौं । लोकतन्त्रको अभ्यास गर्ने प्रक्रियामा रुस, पूर्वी युरोपलगायतका पुर्वसमाजवादी मुलुकमा पनि केही कमजोरी भए र विश्वका पुँजीवादी मुलुकहरुमा पनि संसदीष् व्यवस्था असफल बन्न पुग्यो त्यो स्थितिमा हामी यी दुवै प्रकारका कमजोरीलाई हटाउँदै एक्काइसौं शताब्दीमा जनवाद वा लोकतन्त्रको सिर्जनात्मक तथा मौलिकताको पक्षमा र सबैखाले स्थितिवाद तथा रुढीवादको विरोधमा छौं । संविधानमा ‘बहुलवाद’ नराख्दा कतिले के तर्क पनि गर्छन् भन्ने गरेको द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी अद्वैतवाद सर्वसत्तावाद अर्थात् सर्वहारा अधिनायकतन्त्रको पक्षमा रहेको छ । हो, लोकतन्त्रको चरित्र वर्गीय हुन्छ । यस अर्थमा माओवादीले राज्यसत्तालाई वर्गीय अधिनायकत्वका रुपमा ग्रहण गर्दछ । साथै, ठीक त्यसै कारण कुरा के सत्य हो भने अमूर्त लोकतन्त्र, सबैका लागि लोकतन्त्र, संसदीय लोकतन्त्र वा बहुलवादी लोकतन्त्र पनि आफ्नो सारतत्वमा पुँजीवादी अभिनायकत्व नै हुन्छ । सर्वसत्तावादी कम्युनिष्टहरु होइनन्, बहुलवादका नाममा एकाधिकार पुँजीवादी सैन्यावादको

अभ्यास गर्ने साम्राज्यवादी तथा तिनका पक्षधर नै हुन् ।

विविधतामा एकरुपता नयाँ संविधान निर्माणकै क्रममा हामीले हाम्रो मौलिक पहिचान सहितको नयाँ संस्कृतिको आधार खाज्नुपर्छ । नेपाललाई हामीले बहुजातीय, बहुधार्मिक मुकुक भन्ने गरेका छौं । यही ‘बहु’ शब्द र पदावलीको प्रयोगलाई आधार मानेर एकथरीले नेपालमा बहुलवादी संस्कृतिमा विविधता छ, त्यो सत्य हो छ । विविधता मात्रै छैन, त्यसलाई जोड्ने एकरुपता पनि छ । एकातिर विविधताको पाटो छ, अर्कोतिर एकरुपताको पाटो । अहिलेसम्म गौण रुपमा राखेर एकमनावादी एकरुपतालाई बढी स्थान र महत्व दिइयो । खास अर्थमा त्यो सही एकरुपता पनि थिएन । जस्तो, पृथ्वीनारायण शाहको केन्द्रीकरणको प्रक्रियादेखि यता संस्कृतिको क्षेत्रमा एकमनावाद लागु गरियो ।

सांस्कृतिक एकरुपताका नाममा एक खस भाषा, एक हिन्दु धर्म र एक खस आर्य जातिलाई प्राथमिकतामा राखियो । नेपाली समाजमा भएका अरु विभिन्न किसिमका विविधतालाई यसले समेट्न सकेन । हामीले एकमनावादमा आधारित एकात्मकताको विरोध र सङ्घात्मकको पक्षमा लामो समयदेखि सङ्र्घष गर्दै आएका छौं । हामी नयाँ ढङ्गले राज्यको पुनःसंरचना भाषिक, जातीय,क्षेत्रीय तथा सांस्कृतिक विविधतामा आधारित रहेर हुन्छ । यसरी विविधतालाई स्वीकार गर्नु भनेको बहुलवादीहरुले भनेजस्तो सबै विविधता एकअर्कासँग एकदमै पृथक हुन्छ भन्ने होइन । त्यो विविधतालाई हामीले एकरुपताले जोड्नुपर्छ । मार्क्सवादीहरुले भन्ने गरेको विपरीतहरुको एकत्वको सिद्धान्त यही हो । कसैकसैले हामीलाई नै विखण्डनवादी भन्छन् । हामी विखण्डनवादी होइनौं, हामी विविभतामा एकरुपता खोज्नेहरु हौं ।

वास्तविक अर्थमा विखण्डनवादी त बहुलवादी नै हुन् किनभने उनीहरु विविधतामा एकरुपता हुन्छ भन्ने नै मान्दैनन् । यसले असलमाको विखण्डनवादी हो भन्ने प्रष्ट हुन्छ । नेपाली संस्कृतिमा भएका विविधतालाई एकरुपतामा आबद्ध गर्ने केही तत्व वा सूत्रहरु छन् । तीमध्ये पहिलो सूत्र हो जावाद । जब सबै वर्ग, समुदाय, जाति, क्षेत्र र लिङ्गका जनताले जनवादको उच्च अभ्यास गर्न पाउँछन्, त्यो बेला ती उत्पीडनबाट मुक्त हुन्छन् र एकअर्कासँग सुमधुर प्रकारको सम्बन्ध कायम गर्न दोस्रो तत्व राष्ट्रियता हो । राष्ट्रियता यस्तो तीज हो। जसले सबैलाई एउटै सूत्रमा आबद्व गर्दछ । राष्ट्रियताका पनि दुई रुप छन्–आन्तरिक राष्ट्रियता र बाह्य राष्ट्रियता । आन्तरिक राष्ट्रियतालाई मजबुत पारेर सामन्तवादको विरोध र बाह्य राष्ट्रियतालाई बलियो बनाएर साम्राज्यवाद÷विस्तारवादको प्रतिरोध गर्नुगर्छ । यी दुबैको विरोध गरेर नै सच्चा राष्ट्रियता स्थापित हुन्छ । यसैगरी विविधतामा एकरुपताको अर्के सूत्र हो वैज्ञानिक चिन्तन । सांस्कृतिक एमरुपताका लनगि हामीमा वैज्ञानिक चिन्तन हुनुपर्छ । यसका निम्ति हामीले आफूमा विद्यमान रुढीवादी, अन्धविश्वास, भाग्यवाद, कर्मवाद लगायतका सोचभन्दा भिन्न वैज्ञानिक चिन्तन अँगाल्न जरुरी छ । त्यसो भयो भने हामी एकअर्काको कदर गरेर जान सक्छौं ।

नेपाली समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने नयाँ संसकृति हो । यही नै विविधतामा एकरुपता हो । सास्कृतिक क्षेत्रमा बहुविधतामा एकरुपता कायम गर्ने काम आदर्शवादी अद्वैतवाद र बहुलवादबाट होइन,द्वन्द्वात्मक तथा ऐतिहासिक भौतिकवादी अद्वैतवादको आलोकबाट मात्र हुन सक्छ । यो कुरालाई गम्भीरतापूर्वक हृदयङ्गम गर्न जरुरी छ ।

पार्टी एकता र अन्तरपार्टी सङ्घर्षबारे

क.    प्रचण्ड, अध्यक्ष, एकीकृत नेकपा (माओवादी)

आज हाम्रो पार्टी वर्गसङ्घर्षको अत्यन्त गौरवशाली र चुनौतीपूर्ण स्थानमा आएको छ । पार्टीको विचार, नीति, योजना र कार्यक्रमको वैज्ञानिकता, सर्वहारावर्गप्रतिको अटुट निष्ठा एवम् श्रमजीवी जनसमुदायका हितका निम्ति जस्तोसुकै कठिनाइको सामना गर्न तथा बलिदान दिन पनि तयार रहने उच्च आर्दशयुक्त प्रतिबद्धताले नै हामीलाई आजको गौरवशाली स्थानसम्म ल्याइपुरयाएको हो । विश्वमा एउटा पनि वास्तविक समाजवादी संस्था नरहेको तथा चारैतिर साम्राज्यवाद विस्तारवादलगायतका प्रतिक्रियावादीहरुद्धारा घेरिएको आजको प्रतिकूल अन्र्तराष्ट्रिय परिस्थितिमा समेत मालेमावादको रक्षा, प्रयोग र विकासलाई सही ढङ्गले अगाडि बढाउन सक्नुमा नै हाम्रो आजसम्मको र भावी विजयको पनि ग्यारेण्टी अन्र्तनिहित रहेको छ । वर्गसंघर्षको विकासको नियमभन्दा अन्तरसङ्घर्षको बढी चुनौतीपूर्ण हुने कुरा निश्चित छ । वर्गसङ्घर्षको क्षेत्रमा आउने नयाँ–नयाँ चुनौतीसंगै पार्टीभित्र नयाँ–नयाँ विचारधारात्मक संघर्षको विकास हुनु हाम्रो इच्छाभन्दा स्वतन्त्र वस्तुगत नियम हो । जति–जति हामी केन्द्रीय सत्ता कब्जाको नजिक–नजिक पुग्दै जान्छौं, त्यति–त्यति विचारको विकास, पार्टीको सर्वहाराकरण र हाम्रो संगठन र कार्यशैलीमा क्रान्तिकारी रुपान्तणको आवश्यकता पर्दै जान्छ र साथै आमी जति–जति सत्ताको नजिक पुग्दै जान्छौ त्यति–त्यति बेला पार्टीमा व्यक्तिवादी अराजकता, नोकरशाही पदलोलुपता, अस्वस्थ प्रतिस्थपर्धा, क्षेत्रियता, अन्धजातियता जस्ता अनेक रुपमा विजातीयता प्रवृत्तिहरुले टाउको उठाउने खतरा पनि बढ्दै जान्छ । ठीक त्यसैकारण पार्टीभित्र विचारधारात्मक सङ्घर्ष शुद्धीकरणको महत्व पनि वर्गसङ्घर्षको विकाससँगै गुणात्मक रुपले बढ्न जान्छ र अतः वर्गसङ्घर्षका चुनौतीहरुको सामना गर्न विचारधारात्मक सङ्घर्ष र शुद्धीकरणको प्रक्रियालाई सही ढङ्गले अगाडि बढाउन सहयोग पुरयाउने उदेश्यले केन्द्रीय कार्यालयको तर्फबाट यो निर्देशिका जारी गरिएको छ ।

   (क) राजनैतिक पार्टीहरुको आवश्यकता समाजमा वर्गसङ्घर्षको विकाससँग अभिन्न रुपले जोडिएको छ । जबसम्म समाजमा राजनैतिक पार्टीको आवश्यकता रहन्छ र जबसम्म समाजमा राजनैतिक पार्टी रहन्छ, तबसम्म वर्गसङ्घर्षको प्रतिविम्बको रुपमा पार्टीभित्र विचारधारात्मक सङ्घर्ष पनि चलिरहन्छ । समाजमा वर्गसङ्घर्षको अन्त्यसँगै पार्टीभित्र अन्तरसङ्घर्षको पनि अन्त्य हुन्छ र त्यस स्वयम् राजनैतिक पार्टीको अस्तित्व पनि समाप्त हुन्छ । वर्गसङ्घर्ष र पार्टी रहँदासम्म विपरीतहरुका बीचमा सापेक्षित एकता र निरपेक्ष सङ्घर्ष कुनै पनि वस्तुको अस्तित्व विकास र विामसको कारण बन्ने भौतिकवादी द्वन्द्ववादको नियम पार्टीमा पनि स्वतः लागू भइरहन्छ । व्यकक्तिको मनोगत इच्छाबाट स्वतन्त्र यो वस्तुगत नियलाई प्रत्येक कम्युनिष्ट क्रान्तिकारीले सर्वप्रथम दह्रोसँग बुझ्न र आत्मासात् गर्न जरुरी छ ।

     (ख) निश्चित विचारधारा निश्चित पार्टीको पहिचान र सङ्गठानात्मक एकताको आधार हुने गर्दछ । तर एकपटक निश्चित विचार र त्यस आधारमा निर्मित पार्टी यान्त्रिक र जड्वत् रुपमा रहन सक्दैन र बरु वर्गसङघर्षको विकाससँगै अपरिहार्य विचारधारात्मक सङ्घर्षको बीचबाट विचारको विकास गर्दै नयाँ आधारमा नयाँ एकता हासिल गर्न कम्युनिष्ट क्रान्तिकारीहरु हमेशा सचेत र सक्रिय रहनु पर्दछ । विचारधारात्मक सङ्घर्ष नै पार्टी जीवनको आधार हो भन्ने वस्तुगत तथ्यलाई गहिरोसँग आत्मसात् नगरी कोही पनि वास्तविक अर्थमा द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी बन्न सक्दैन ।

    (ग) पार्टीभित्र चल्ने सङ्घर्षको स्वरुप मित्रतापूर्ण र शज्ञुतापूर्ण दुई भिन्न प्रकृतिको हुनसक्छ । सामसन्यः मित्रतापूर्ण सङघर्षको समाधान बहस, छलफल, आत्मालोचना, आलोचा ्र सामान्य सङ्गठनात्मक अनुशासनको कार्वाही आदि विधिद्वारा अल गरिन्छ । त्यसरी एकता–सङ्घर्ष–रुपान्तरण हुँदै नयाँ आधारमा नयाँ एकता हासिल गरी अन्ततः मित्रतापूर्ण सङ्घर्षले पार्टीलाई सजीव र सकारात्मक रुपले अग्रगति प्रदान गरिरहेको हुन्छ ।

       जब आधारभूत विचारधारामा नै अन्तर पर्दछ, तब पार्टीभित्र सङ्घर्षको विकास हुन पुग्र्दछ । त्यो अवस्थामा दुई भिन्न विचारधाराको एउटै पार्टी रहन सक्दैन । त्यसप्रकारको शत्रुतापूर्ण अन्र्तविरोधको हलको समाधान अन्ततः एक वा अर्काको विचार पक्षको निष्काशन, विद्रोह वा फुटबाट हुने गर्दछ भन्ने तथ्यलाई पनि कम्युनिष्ट क्रान्तिकारीहरुले दह्रोसँग आत्मसात् गर्न सक्नुपर्दछ ।

तर यससन्र्दभमा विशेषरुपले सर्तक रहनुपर्ने दुई भिन्न विचालाबारे क्रान्तिकारीहरुको ध्यान गइरहनुपर्दछ । ती विचलन हुन्–मित्रतापूर्ण सङ्घर्षलाई नै शत्रुतापूर्ण सङ्घर्षका रुपमा बुझ्ने र हल गर्न खोज्ने मनोगत सङ्कीर्णतावादी विचलन एवम् शत्रुतापूर्ण सङ्घर्षका रुपमा बुझ्ने र हल गर्न खोज्ने मनोगत सम्झौतावादी वा अनुभववादी विचलन, यी दुबै विचलनले अन्तराष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलन र नेपालकै कम्युनिष्ट आन्दोलनमा पनि पार्टी र क्रान्तिलाई ठूलो क्षेति पुरयाउँदै आएका छन् । सम्झौतावादी विचलनले अन्ततः वर्गसमन्यपूर्ण दक्षिणपन्थी संशोधनवादतिर नै लैजान्छ भने सङ्कीर्णवादी विचलनले अन्ततः जडसूत्रीय संशोधनवादी विचलनतिर लैजान्छ । दक्षिणपन्थी संशोधनवादलाई मुख्य खतरा मान्दै जडसूत्रीय संशोधनवादका विरुद्ध पनि सङ्घर्ष गरिरहनु अहिलेको आवश्यकता हो । नेपालको यो सन्दर्भमा एमाले गुटले सम्झौतावादी दक्षिणपन्थी संशोधनवाद र मोहनविक्रम गुटले सङ्कीर्णवादी जडसूत्रीय संशोधनवादको पैतिनिधित्व गर्दै आएका छन् । यी दुवैरुपका संशोधनवादसँग निरन्तर सङ्घर्ष गरेर नै हाम्रो गौरवशाली पार्टीको विकास भएको तथ्य स्मरण गरिरहनुपर्दछ ।

(घ) अन्तराष्ट्रिय कम्युनिष्ट आन्दोलन र नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका प्रचुर सकारात्मक र नकारात्मक अनुभवहरुबाट शिक्षा लिएर हाम्रो पार्टीले अन्तरपार्टी सङ्घर्षलाई सही र वैज्ञानिक ढङ्गले हल गर्ने विधिको विकास गर्दै आएको छ । हालै सम्पन्न पार्टी केन्द्रीय समितिको पीवीको बैठकले २१ औं शताब्दीमा जनवादको विकास सम्बन्धीप्रस्तावको मर्मअनुसार खुल्ला र स्पष्ट बहसद्वारा अन्तरसङ्घर्ष सञ्चालन गर्ने विधिलाई नयाँ उचाइमा उठाएको छ । हालै हाम्रो पार्टी केन्द्रमा विकास भएको अन्तरविरोध शत्रुतापूर्ण नभएर मित्रतापूर्ण अन्तरविरोधको सीमाभित्र रहेकाले यसलाई एकता–सङ्घषर््ा–रुपान्तरणको विधिद्वारा हल गरी नयाँ एकता कायम गर्न पीवीले अनवश्यक निर्णय लिएको छ ।

राजनैतिक प्रत्याक्रमणसँग जोडिएको विचारको विकास सङ्गठनात्मक कार्यशैलीमा क्रान्तिकारी रुपान्तरणको आवश्यकताभन्दा बाहिर गएको यो अन्तरविरोधलाई व्यक्तिगत आग्रह–पूर्वाग्रह पा जित–हारको मानिसबाट बुझ्नु ठूलो गल्ती हुनेछ ।अलिकति अन्तरविरोध देखिने वित्तिकै दायाँ वा बायाँ तन्काउँदै लगेर गुट र फुटको सङ्घारमा पुरयाइहाल्ने नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको नकारात्मक विरासतबाट मुक्त रहँदै विचारकेन्द्रित बहसद्वारा सिङ्गो पार्टी माथि उठाउन क्रान्तिकारीहरुले पनि मेहनत गर्नुपर्दछ । अभिव्यक्तिमा स्वतन्त्रता र  काम–कार्वाहीमा एकरुपताको लेनिनवादी सङ्गठनात्मक सिद्धान्तलाई महान सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्तिका तीन गर र तीन नगरको सिद्धान्त एवं हाम्रो पार्टीको जनवादसम्बन्धि प्रस्तावको मर्मसँगसँगै समयजन (फ्यूजन) गरेर पार्टी जीवनलाई नवीन गति प्रदान गर्न प्रत्येक पार्टी सदस्यले एतिहासिक जिम्मेवारीबोधको साथ पहल लिन आवश्यक छ ।

    

जिउदै मारिए मानवहादुर

 टाडि गाउँ विकास समिती ९ मङ्गलपुरका ८३ वर्षिय जिवित मानवहादुर मगरलाई गाविस सचिव केशव प्रसाद काफ्लेले मृत सुचिमा राखिदिएका छन् । मृत घोषणापछि मगरले वृद्ध भत्ता पाउन जिविस धाउने गरेका छन् ।  तस्विर मिन कुमार दाहाल

यस्तो छ वाग्लेको घर

 भ्रष्टचारमा परेर कैद भएका नेपाली काँग्रेसका बरिष्ठ नेता एवं पूर्व मन्त्री चिरञ्जिवि वाग्लेको गोरखा बुंकोटमा रहको पुर्खौली घर । फोटो  राजेन्द्र न्यौपाने 

बर्डफ्लु सम्बन्धी सरोकारवालाहरु छलफल गर्दै ।

गोरखा जिल्लामा बर्डफ्लु हुन नदिन पूर्वतयारी कार्यक्रम अन्तर्गत जिल्ला स्थित सरोकारवालाहरु छलफल गर्दै । छलफलमा सञ्चारकर्मी र कार्यलय प्रमुख कुखुरा व्यावसायीहरुको सहभागिता रहेको छ । तस्वीरःसाहारा संसार

चौथो परिषद

एकीकृत नेकपा माओवादीका उपाध्यक्ष डा. बाबुराम भट्टराई  फागुन २९ गते गोरखा जिल्लाको चौंथो जिल्ला परिषदलाई सम्बोधन गर्नुहुँदै ।तस्वीरः साहारा संसार

प्रकृतिको बिनास !

 जापानमा सुनामीले बगाएको घर , गाडी लगायतका भौतिक बस्तुहरु फोटो: एन एच के 

निर्देशिका जल्योः

मजदूरहरुको हित विरुद्ध उद्योगले निर्देशिका तयार गरेको भन्दै मजदूर विरोधी निर्देशीका जलाउँदै गोरखकाली रबर उद्योगका मजूदरहरु । उनीहरुले मजदूर विना उद्योग चलाएर देखाउन उद्योग प्रशासनलाई चुनौती दिएका

छन् । तस्वीर राजेन्द्र न्यौपाने

गोरखा बजार

  गोरखाको प्रसिद्ध पर्यटकिय स्थल रानीबन परिसरबाट देखिएको गोरखा बजारको दृश्य । फोटो: राजेन्द्र न्यौपाने 

हाम्रो अधिकार खोइ ?

१०१  औ अन्तर्राष्ट्रिय  नारी दिवसको अबसरमा विभिन्न संघ संस्थाद्वारा  मंगलबार धनकुटामा निकालिएको र्याली फोटो: देवकला कार्की 

भाब पूर्ण श्रदान्जली !!!

माओबादी अध्यक्ष प्रचण्ड स्वर्गीय  पूर्व प्रधानमन्त्रि  एबम कांग्रेसका संस्थापक नेता  कृष्ण प्रसाद भट्टराई प्रति  श्रदान्जली ब्यक्त गर्दै फोटो: साहारा  संसार 

जनता जागे पछी ...

बाजुराको सदरमुकाम जोड्ने साँफे- मार्तडी सडक खण्डमा स्थानीय बासी रकम संकलन गरी बाटो निर्माण गर्दै 

फोटो: कमल कुमारी शाह